ស្ទឹងត្រែង គឺជាខេត្ដមួយដែលស្ថិតនៅភូមិភាគឥសាន្ដ នៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា និងមានចម្ងាយប្រមាណ ៤៨១ គីឡូម៉ែត្រ ពីរាជធានីភ្នំពេញ។ មានទន្លេ ០៤ហូកាត់ រួមមាន៖ ទន្លេមេគង្គ ទន្លេកុង ទន្លេសាន និងទន្លេស្រែពក ។
ខេត្តនេះមាន ផ្ទៃដី ១១០៩២ គីឡូម៉ែត្រការ៉េ មានព្រំប្រទល់ជាប់ខេត្តរតនគិរី មណ្ឌលគិរី ក្រចេះ ព្រះវិហារ និងខេត្តកំពង់ធំ ហើយក្នុងនោះក៏មានព្រំប្រទល់ជាប់ខេត្តនៃប្រទេសឡាវ ចំនួនពីរខេត្តផងដែរ គឺខេត្ត ចំប៉ាស័ក្ដិ និងអត្តពឺ ។
ខេត្តស្ទឹងត្រែងមានរឿងភ្ជាប់ទៅនឹងពង្សាវតាតាំងពីយូរលង់ណាស់មកហើយ រវាងគ.ស៦០០ប្លាយ ក្នុងរាជព្រះបាទឥសានវ័រ្មន និងព្រះបាទជ័យវ័រ្មនក្រុងកម្ពុជា ចែកចេញជា២នគរ ។ នគរមួយមានទីក្រុងឈ្មោះ វយធាបូរា (ភវបុរៈ) មួយទៀតឈ្មោះទីក្រុង សម្ផបូរា (សម្ផបុរៈ) ខេត្តស្ទឹងត្រែង គឺស្ថិតក្នុងក្រុងទី២នេះ ។
នៅឆ្នាំ១៨១៤ ទ័ពសៀមលុកលុយចូលនគរខ្មែរចាប់តាំងពីព្រំខេត្តព្រំទេពទៅដល់ភ្នំដងរែក ទ័ពសៀមបន្តលុកលុយយកខេត្តម្លូព្រៃ ខេត្តទន្លេពៅ កាលនោះទ័ពសៀមបានឈ្នះសឹកដោយវាយបន្តឆ្លងទន្លេ ហើយចូលលុកលុយយកខេត្តស្ទឹងត្រែងជាថ្មី បញ្ចូលទៅក្រុងសៀម លុះខេត្តស្ទឹងត្រែងធ្លាក់ទៅជាខេត្តសៀម គ្រានោះព្រះករុណាក្រុងកម្ពុជាបានផ្តាច់ការទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសលាវ ដោយសារខេត្តស្ទឹងត្រែងជារបស់ស្រុកសៀម ។
បន្ទាប់ពីក្រុងកម្ពុជាគំលាតនៃការទំនាក់ទំនងជាមួយប្រទេសលាវយូរឆ្នាំ រហូតដល់ឆ្នាំ១៨៦៣ គ្រាដែលបារាំងបានមកតាំងអាណាព្យាបាលនៅក្រុងកម្ពុជា ។ នៅឆ្នាំ១៨៦៤ ក្រុងសៀមជាប់សញ្ញា និងក្រុងបារាំងសែស ហើយក្រុងកម្ពុជាសៀមបានប្រគល់ខេត្តទន្លេពៅ ម្លូព្រៃ ស្ទឹងត្រែងសៀមប៉ាង មកឲ្យកម្ពុជាវិញ ទាំងចិត្តមិនចង់ ។
នៅឆ្នាំ១៨៩៣ បារាំងបានបង្ខំសៀម បង្វែរខេត្តខ្មែរមកឲ្យក្រុងកម្ពុជាវិញខ្លះដូចជា ខេត្តស្ទឹងត្រែង ជាដើម ។ គ្រានោះ សៀមភិតភ័យចុះសិទ្ធិសញ្ញានៅថ្ងៃទី១៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៨៩៣ ដោយសុខចិត្តលះបង់ចោលដីខេត្ត ហើយទឹកដីប៉ែកត្រើយខាងឆ្វេងទន្លេមេគង្គទាំងអស់ឲ្យបារាំងសែសវិញ ។
ពេលនោះខេត្តស្ទឹងត្រែង សៀមប៉ាង ត្រូវចំណុះក្រុងលាវ ហេតុដូច្នេះក្រុងសៀមបានប្រគល់តែខេត្តទន្លេពៅ និងខេត្តម្លូព្រៃ តាមសិទ្ធិសញ្ញារបស់បារាំង ចុះថ្ងៃទី១៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩០៤ ។ ក្រោយមកមានសន្ធិសញ្ញាបារាំងចុះថ្ងៃទី៦ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៩១៤ ដាក់ខេត្តស្ទឹងត្រែង និងសៀមប៉ាងបញ្ចូលមកក្នុងក្រុងកម្ពុជាវិញ ។ ខេត្តស្ទឹងត្រងក៏រើកែប្រែថ្មី គឺមានរាជការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាល២ខេត្ត គឺខេត្តស្ទឹងត្រែង១ និងខេត្តមូលពូមោក១ (ស្រុកវ៉ើនសៃ) ។
យោងតាមសៀវភៅ សាវតារ ទាក់ទងភូមិសាស្ត្រខ្មែរ របស់លោក ឌឹក គាម ឆ្នាំ ១៩៦៨បានឲ្យដឹងថា ក្នុងរជ្ជកាលរបស់ ព្រះបាទសម្តេចព្រះសិរីមុនីវរ្ម័នក្រុមហ្លួងចៅចក្របាងស្ស ស៊ីសុវត្ថិ មុនីវង្ស នាអំឡុងឆ្នាំ ១៩២៧ – ១៩៤១ ដោយមានរៀបរាប់ គោរមងារ របស់សាលាខេត្ត ស្រុកតំបន់ ឃុំ និង ចៅហ្វាយខេត្ត នៃខេត្តព្រៃវែង ដូចតទៅ៖
ចៅហ្វាយខេត្ត៖ ឧកញ៉ាមន្ត្រីជលធារគាមវារិន្ទហិន្ធររដ្ឋវឌ្ឍសក្ដារឿងឫទ្ធិឧត្ដមក្រមពាហុ
ភូឈួយខេត្ត៖ ជកសក្តិសេនា
បាឡាត់ខេត្ត៖ សេនាជលធី
ចៅហ្វាយស្រុកស្ទឹងត្រែង៖ រាជាជលធី
ចៅតំបន់សៀមបូក៖ ភក្ដិសុរិយា
ចៅតំបន់សៀមប៉ាង៖ រក្សាពលខន្ធ
ចៅតំបន់លំផាត់៖ លំផាត់សេនា
ចៅហ្វាយស្រុកវ៉ឺនសៃ៖ អរញ្ញរឿងឫទ្ធិសិទ្ធីសង្គ្រាម
បាឡាត់ស្រុកវ៉ឺនសៃ៖ វិនសៃបរិរក្ស ។
ទាក់ទិនទៅនឹងរឿងប្រវត្តិសាស្ត្រខាងលើភ្ជាប់ទៅប្រវត្តិឈ្មោះខេត្តមួយនេះដែរ ដែលពីដើមឡើយគេហៅថា ខេត្តសាទឹងទែង កំណើតខេត្តនេះកើតឡើងដោយលោកសង្ឈមួយអង្គ (ជានេនលាចាក់សិក្ខាបទ) ព្រះនាម សៀង ប៉េង មកពីស្រុកវៀងច័ន្ទ បានលើកដែនសារទឹងទែងនេះថ្វាយមកព្រះករុណាក្រុងកម្ពុជា ។ ព្រះករុណាក្រុងកម្ពុជាទ្រង់ទទួលដង្វាយនេះ ហើយទ្រង់បានតែងតាំងលោក ប៉េង ជាចៅហ្វាយខេត្ត នៅក្នុងអំណាចព្រះចៅក្រុងកម្ពុជា ។ ឧកញ៉ា ប៉េង បាននាំសួយសារអារកទៅថ្វាយព្រះចៅក្រុងកម្ពុជាបានរយៈពេល៣ឆ្នាំ ទើបគិតដោះខ្លួនចេញពីអំណាចខ្មែរបានរត់ចាក់ចោលដែនសារទឹងទែងទៅរស់នៅស្រុកវ៉ើនសៃ ។
ក្រោយមកលើកងារចៅហ្វាយខេត្តនោះបន្តឲ្យទៅកូនឈ្មោះ ជា ប៉េងញ៉ាសំ ។ ជា ប៉េងញ៉ាសំ ជាកូនឧញ៉ា ប៉េង បានរួមគំនិតឃុបឃិតជាមួយរាស្ត្រក្នុងខេត្តរបស់ខ្លួនចូលទៅជ្រកកោនក្រោមម្លប់ព្រះចៅនគរសៀម សៀមបានតែងតាំងងារ ជា ប៉េងញ៉ាសំ ទៅជាចៅមឿង សៀងទែង ។
ដូច្នេះឈ្មោះ សៀងទែង ជាភាសាឡាវប្រែថា លោកនេនដែលលាចាកសិក្ខាបទ បានកសាងឡើង ។ យូរមកប្រជាជនខ្មែរយើងហៅក្លាយនាមសៀងទែងនោះទៅជា ឈ្មោះស្ទឹងត្រែងវិញ រហូតមកដល់បច្ចុប្បន្ន គឺមានន័យថា ស្រុកមានស្ទឹងដុះស្មៅត្រែង ៕
ដោយ៖ KS
