វត្តព្រះពុទ្ធឃោសាចារ្យ គឺជាវត្តដ៏ចំណាស់បំផុតមួយនៅក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ ហើយសព្វថ្ងៃវត្តនេះ ត្រូវបានប្ដូរឈ្មោះមកហៅថា វត្តពិភទ្ទរង្សី ឬវត្តចិនដំដែកខាងជើងវិញ ។
វត្តនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅតាមបណ្តោយវិថីបារាំង(ផ្លូវ៤៧) កែងនឹងផ្លូវឧកញ៉ា អ៊ុម (ផ្លូវ៨០) ក្នុងសង្កាត់ស្រះចក ខណ្ឌដូនពេញ រាជធានីភ្នំពេញ។
យោងតាមពង្សាវតារ ឈ្មោះវត្ត ចិនដំដែកខាងត្បូង គឺជាឈ្មោះហៅក្រៅនៃវត្តនេះ ព្រោះក្នុងរាជ្យស្ដេចពញាយ៉ាត កន្លែងម្ដុំនេះជាព្រែកដែលចិនរកស៊ីដំដែក។
បើយោងតាមឯកសាររបស់ក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈបានឲ្យដឹងថា វត្តពិភទ្ទរង្សី ឬវត្តចិនដំដែកខាងជើងនេះ មានបន្សល់ទុកនូវសំណង់ព្រះវិហារបុរាណដែលសាងពីឥដ្ឋបូកបាយអ បើគិតត្រឹមឆ្នាំ២០២០នេះព្រះវិហារនេះមានអាយុកាល១៣៤ ឆ្នាំមកហើយ ពោលគឺបានសាងសង់នៅព.ស. ២៤៣០ នៃគ.ស. ១៨៨៦ ។
ទាក់ទងជាមួយប្រវត្តិរបស់វត្ត ពិភទ្ទរង្សី ឬវត្តចិនដំដែកខាងជើង ក៏ដូចជាព្រះវិហារនៃវត្តនេះ ក៏មានរឿងព្រេងតំណាលថា ពីដើមមានជនជាតិមកចិនប្រកបរបរដំដែក លុតដែកធ្វើកាំបិត ហើយក្រោយមកក៏មានឈ្មោះ វត្តចិនដំដែក តែចាស់ៗខ្លះបានដំណាលថា មានចិនរកស៊ីតាមសំពៅពីស្រុកចិនមកស្រុកខ្មែរ ស្រាប់តែសំពៅនោះគឿងនៅកណ្តាលទន្លេ មិនដឹងធ្វើម្តេចក៏បន់ស្រន់ថា ឲ្យសំពៅ ឈប់គឿងតទៅនឹងកសាងវិហារមួយនៅទីនោះ។ ការបន់ស្រន់ក៏ពូកែស័ក្ដិសិទ្ធមែន ចិនសំពៅនោះក៏មកកសាងព្រះវិហារនោះ ដោយឈ្មោះថា ចិនដំដែករហូតមក នេះគ្រាន់តែជារឿងដំណាលខ្លះៗដែលទាក់ទិនទៅនឹងឈ្មោះ វត្តចិនដំដែក ប៉ុណ្ណោះ។
ជាមួយគ្នានេះដែរ បើតាមការសង្ខេបពីសំណាក់និស្សិតនៅហាវិទ្យាល័យបុរាណវិទ្យា នៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទវិចិត្រសិល្បៈ ដែលបានសិក្សាមុខវិជ្ជា «សំណង់ប្រពៃណី» បានឲ្យដឹងដោយផ្អែកលើសិលាចារឹកនៅជញ្ជាំងព្រះវិហារដ៏ចំណាស់ស្ថិតក្នុងវត្ត ពិភទ្ទរង្សី ឬវត្តចិនដំដែកខាងជើង នេះថា វិហារនេះសាងសង់នៅចុល្លសករាជ ១២៤៩ ឆ្នាំកុរ អដ្ឋសក្ស ក្រោមការផ្តួចផ្តើមរបស់សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជបរមបពិត (ហ្លួងរាជានុកោដ្ឋ) និងឧកញ៉ាពិភទ្ទភោគា តាន់ ឡុក ។ សូមបញ្ជាក់ថា លោក ឧកញ៉ាពិភទ្ទភោគា តាន់ ឡុក កើតនៅឆ្នាំ១៨៤០ និងទទួលមរណៈភាពនៅឆ្នាំ ១៩២៣ មានកូនប្រុសស្រីឈ្មោះ ប៊ុនហូវ, ប៊ុនប៉ារ… ។ លោកបានសាងព្រះជីរ៍ ១អង្គ, ព្រះស្ពាន់ ៥អង្គ, ព្រះចូលនិព្វានស្ពាន់ ១អង្គ និងដងទង់ ២ រួចរាល់នៅ ព.ស. ២៤៣៣ និងធ្វើបុណ្យបញ្ចុះសីមា ៧ ថ្ងៃ ហើយធ្វើបុណ្យសន្ធឹកសន្ធាប់ទៀត សុំឲ្យកើតទាន់ព្រះសិអារ្យមេត្រីយ៍ ។
ក្រោយពីសាងសង់វិហារក៏មានការជួលជុលជាបន្តបន្ទាប់មិនដាច់ ដូចជានៅឆ្នាំ ១៩៣៦ គេបានជួលជុលដំបូល និងដាក់ហោជាងថ្មី ។ ការជួសជុលមានរហូតមក លើកលែងតែក្នុងសម័យសង្គ្រាម ។
ចំពោះស្ថាបនិកវិហារនេះវិញគឺ លោកឧកញ៉ាភិព័ទ្ទភោគា តាន់ ឡុក ក្រោមព្រះរាជតម្រិះព្រះរាជានុកោដ្ឋ ព្រះបាទស៊ីសុវត្ថិ (១៨៤០ – ១៩២៧) កាលលោកគង់នៅជា ព្រះមហាឧបរាជ ព្រោះរាជដំណាក់លោកកាលនោះ ស្ថិតនៅម្ដុំៗ នោះដែរ ។
លោកឧកញ៉ានេះ បើមើលតាមឈ្មោះគឺ ជាកូនចៅចិន ហើយម៉្យាងទៀតតំបន់ម្ដុំវត្តស្រះចក និងកំពង់ផែបច្ចុប្បន្ននេះ ជាតំបន់សហគមន៍ចិនយូរមកហើយ ដូចមានឈ្មោះ ចិនដំដែក ជាភ័ស្តុតាងស្រាប់ ។ ក្រោយ លោកឧកញ៉ាអស់បុណ្យទៅ កូនលោកឈ្មោះ តាន់ ប៊ុនប៉ា (១៨៧១ – ១៩៥២) ក៏ឡើងតងារជា លោកឧកញ៉ាពិភទ្ទភោគា រហូតដល់លោកអស់បុណ្យ នៅឆ្នាំ ១៩៥២ ។ ចេតិយគ្រួសារស្ថាបនិកវិហារនេះ សព្វថ្ងៃតាំងនៅទិសអាគ្នេយ៍វិហារ សង់នៅដើមឆ្នាំ ១៩៦៩ លាបពណ៌លឿងរាងជាប្រាង្គ គឺផ្នែកខាងក្រោមជាបន្ទប់បួនជ្រុងស្មើកម្ពស់ ១ ម៉ែត្រ បន្តុបពីលើដោយប្រាង្គរូបដូចប្រាសាទបុរាណ ៕
ដោយ៖ KS
